Skiednis fan 'e gemeente
Oarsprong fan 'e namme fan 'e gemeente
De gemeentenamme Tytsjerksteradiel is ôflaat fan de doarpsnamme fan Tytsjerk Yn 1392 waard dit doarp Thiatzercka neamd, in persoanlike namme, mooglik neamd nei in beskate Tiete. Tytsjerk = de tsjerke fan Tiete. De namme fan 'e gemeente ûntstie yn 'e Midsiuwen, doe't der 'grietenijen' wiene ynstee fan gemeenten.
Wêrom krekt? Tytsjerk It is net wis oft sy keazen is om har namme oan it distrikt te jaan. Miskien moatte wy it belang derfan beskôgje Sykje yn 'e hydrologyske lokaasje fan it doarp. De grietenijen, oprjochte tusken 1100 en 1300, wiene in alliânsje fan doarpen binnen in wetterskipsstruktuer. It ûntwetterjen fan 'e fruchtbere feanfjilden waard wierskynlik troch de doarpen yndividueel útfierd. De ôffier fan oerstallich wetter moast lykwols mienskiplik regele wurde. Foar ús grietenij gie it om de ôffier fan wetter út it lege eastlike diel fia de lege westlike lannen yn 'e Middelsee en Tytsjerk Dit wie strategysk pleatst.
Ferheging
Yn it klaai- en feangebiet leit de grûn fan Tytsjerksteradiel ûnder NAP. Benammen it westlike diel fan 'e gemeente leit leech, mei útsûndering fan 'e Trynwâlden. Ryptsjerk Troch dizze leechlizzende lokaasje hawwe minsken hjir yn it ferline ek in grutte striid mei it wetter fierd.
Tidens de oerstreaming fan febrewaris 1825 drongen it sâltwetter oant yn it doarp yn dizze gemeente troch. Earnewâld troch. It wetter wie dêr op 8 febrewaris sa heech kommen dat it 130 sm boppe it flakke lân stie. Fierder hie it opswipte binnenwetter him troch de doarpen twongen. Suwâld , Garyp en Sumar oant de Rijksstraatweg. Ek de lannen hjirûnder Wyns waarden oerstreamd. De sângrûnen lizze folle heger; hjir rint it grûnnivo lokaal omheech nei 3 oant 3,5 meter boppe NAP. Hagen komme foar op 'e hegere grûnen.
Alde bewenning
Tytsjerksteradiel hat in lange skiednis fan bewenning. Troch ûndersyk is der frijwat bekend oer bewenning sûnt de lêste iistiid. Yn 'e buert fan 'e Burgumer Mar binne earder ferskate archeologyske fynsten dien dy't wize op tige âlde bewenning út 'e stientiid.
Stiennen ark fan rindierjagers binne fûn. De folgjende bewenners wiene jager-samlers út 'e Midsieuwen. Dizze minsken jeagen op reeën en wylde bargen. Se fisken ek en sammelen fruchten en knollen.
Folle letter libben minsken fan turfwinning, fiskerij, lânbou (net allinnich feehâlderij mar ek akkerbou) en jacht. It lâningsnet, de sei en de jachthoarn yn it wapen fan Tytsjerksteradiel wize hjirnei.
Histoaryske lokaasje
Oer it iere ferline fan Tytsjerksteradiel is net folle bekend. Tytsjerksteradiel wie ien fan de alve grietenijen fan it âlde rjochtsgebiet Oostergo. Yn de midsiuwen foarme ús gemeente, dy’t ek Smellingerlân fertsjintwurdige, tegearre mei Ljouwerteradiel en Idaarderadiel de Leppa.
Dit wie in alliânsje dy't benammen de wetterboukundige belangen fan har leden bewaakte. In bekend gefal yn ús gemeente wie de belutsenens fan 'e Leppa by de sluis yn 'e Lioedmersdam, de lettere Burgumerdaam.
Yn 'e Midsiuwen bestie Friesland út Oostergo, Westergo en Zevenwouden. Tytsjerksteradiel lei yn Oostergo, dat út trije distrikten bestie. De kearn fan Oostergo waard de Winninghe neamd (besteande út de twa distrikten dy't bekend stiene as de "noardlike njoggen" en de "Leppa"), en ús gemeente lei yn 'e midden dêrfan. It doarp Wyns soe syn namme jûn hawwe oan de hiele kearn fan Oostergo, de Winninghe. Wyns De kollektive rjochters kamen byinoar as heechste ynstânsje. Dit wie it heechste gerjochtshof, dêr't berop foar bepaalde gefallen behannele waarden. Wêrom hie sa'n lyts doarp it heechste gerjochtshof fan 'e Winninghe? Dat wie wierskynlik te tankjen oan syn tagonklikens, frij sintraal lizzend en frij maklik te berikken fia de Dokkumer Ie.
Kleasters
Yn 'e 12e iuw stiften de reguliere kanunniken it Bergklooster (of Barraklooster) yn Burgum oan de Kloosterlaan. Dit kleaster wie wijd oan Sinteklaas. Dit kleaster waard stifte yn 'e 12e iuw en spile in wichtige rol yn 'e turfwinning yn 'e gemeente Tytsjerksteradiel.
De oare twa kleasters dy't ús gemeente kend hat, wiene frouljuskloosters en leine yn Bartlehiem (Betlehem) ûnder Aldtsjerk en Sigerswâld (Sinai-kleaster) hjirûnder Garyp .
De gerjochtsdeurwaarder
Foar de ynfiering fan 'e Gemeentewet yn 1851 hie ús gemeente gjin boargemaster, mar in grietman. De grietmannen waarden yn rotaasje keazen of beneamd troch gearwurking fan 'e steedhâlder en it Provinsjaal Bestjoer yn Fryslân.
Yn in dokumint út it jier 1242 wurdt foar it earst melding makke fan in Grietman yn ús gemeente. It giet hjir om de "groetman yn Ghetzerka", dat is Gytsjerk .
Lângebrûk
Yn 'e 19e iuw waard it grutste part fan it lân brûkt as lânbougrûn, besteande út sawol greidlân as boulân. Nei 1875 naam de teelt fan ierappels, boekweit, haver en rogge skerp ôf. Greidlân naam harren plak yn. De âlde heidelannen wiene al folslein weromwûn en omfoarme ta lânbougrûn yn 1940.
Reorganisaasje
Foar de gemeentlike weryndieling fan 1984 wie it oerflak fan ús gemeente grutter as hjoed de dei. Troch in oantal grinsoanpassingen hat de gemeente de Grutte en Lytse Wielen en in diel fan it lettere Nasjonaal Park Alde Feanen ôfstien.
Friese gemeentenamme en plaknammen
By riedsbeslút fan 23 oktober 1986 waard it gebrûk fan 'e Friese namme fan 'e gemeente Tytsjerksteradiel en de Friese plaknammen offisjeel fêststeld. De Friese nammen binne sûnt dy tiid de offisjele nammen.
Nei soargen fan 'e ynwenners fan 'e gemeente waard op 18 juny 1987 in wizige riedsbeslút oannaam. De wichtichste feroaring yn dit foarstel wie it opnimmen fan 'e Nederlânske nammen fan 'e doarpen yn lytse letters op 'e stedsbuorden. Yn feite feroare der lykwols neat oan it beslút fan oktober 1986 oangeande it gebrûk fan 'e Friese nammen.